مهندسی عمران

ارتفاع گنبد بزرگ این مسجد از سطح زمین ۵۵ متر و قطر آن ۳۱ متر می‌باشد كه بوسیله ۴۰ پشت‌بند بزرگ و روی چهار ستون اصلی سوار شده است.
وقتی انسان وارد ساختمان می شود عظمت فضای داخل آن آدم را میخكوب می كند. حضور دو عامل حیاتی در معماری، یعنی نور و فضا و تأثیر این دو بر همدیگر، فضای داخلی ایاصوفیه را جذاب و شگفت انگیز كرده است. گنبد مركزی، مثل سایه بانی بسیار گسترده روی چهار ستون عظیم الجثه قرار گرفته است، و دو نیم گنبد، در دو طرف، آن را احاطه كرده اند. پنجره هایی كه در پایه گنبد مركزی قرار گرفته اند، از طرفی باعث می شوند اشعه های نور وارد ساختمان بشود و فضایی روحانی ایجاد كنند. و از طرفی هم باعث می شوند این طور به نظر برسد كه انگار گنبد در هوا معلق است و به جایی تكیه ندارد.
اگر ساختمان «پانته نون» را در روم دیده باشید، می دانید كه چطور ممكن است نور باعث شود در ساختمانی كه روی زمین ساخته شده است، این طور جهان مادی و معنوی با هم پیوندی یی هم كه از پنجره های پایه گنبد مركزی وارد ساختمان ایاصوفیه می شود، همین نقش را در این ساختمان ایفا می كند. این پنجره ها اول خیلی بزرگ تر از اندازه فعلی شان بودند و به همین خاطر هم نوری كه وارد ساختمان می شد خیلی تندتر و بیشتر بوده. اما در سال هاییلادی زمین لرزه بعضی از قسمت های ساختمان را خراب كرد و هر بار بعد از بازسازی، این پنجره ها كوچك و كوچك تر شدند.

فقط تصور كنید آن زمان كه پنجره ها بزرگ تر بودند نور چه نقش مهمی را در فضای داخلی ایاصوفیه بازی می كرده. چون وقتی با فضای گسترده داخلی آن و زیبایی كاشی های آن همراه می
بیننده حسی روحانی، غریب و عظیم را تجربه می كرده است. پروكولپوس تاریخ نویس دربار یوستینیان درست بعد از این كه ایاصوفیه ساخته و تزئین شد درباره آن نوشت: نور خورشید و اشعه درخشان آن كلیسا را پرمی كند؛ طوری كه آدم احساس می كند انگار خورشید نیست كه ساختمان را روشن كرده است بلكه باید در داخل ساختمان دنبال منبع نور دیگری گشت، منبعییین همه نورتولید كند. نور اساس ساختمان را تشكیل می دهد، طوری كه به نظر میی پایه ای مادی قرار نگرفته است، بلكه گنبدی طلایی رنگ و كره ای شكل را میینید كه در آسمان معلق است. درخشش نور باعث می شود تماشاگر نتواند روی جزئیات و ساختمان آن تأمل كند. هركدام از این جزئیات، چشم بیننده را به خود جذب می كند و به سوییگری هدایت می كند. و این حركت چرخشی، از یك جزء به جزئی دیگر، ابدیت را تداعی مییید و در فضا شناور می شود. و در عین حال كه مطمئن است خداوند از او دور نیست، دلش هم نمی خواهد از كسانی كه خداوند آنها را انتخاب كرده است، دور شود.
ساختار ایاصوفیه از نظر معماری در زمان خودش یك نوآوری به حساب می آمده. آنته هیوس كه یك هنرمند و دانشمند بود، و «ایزید وروس میله توس»، كه مهندس و معمار بود، در طول شش هفته طرحی نو برای ساختمان این كلیسا ریختند.

این طرح تركیبی بود از شیوه ای كه در آن جهت ساختمان را براساس طول جغرافیایی تعیین میوه ای كه در آن طرح ساختمان از یك هسته مركزی تشكیل می شده و بقیه بخش هایی گرفتند. پیش از آن معمارهای رومی گنبدهایی را كه میی یك پایه استوانه ای شكل استوار می كردند.
به نظر می رسیده است كه دیواره گنبد دنباله دیواره های پایه آن است. اما آنته  هیوس و ایزیدوروس گنبد مركزی ایاصوفیه را روی دیواره هایی قرار دادند كه با هم شكل یك مربع را میین گنبد و دیواره هایی كه گنبد روی آنها سوار می شد، واسطه ای ساختند كه به تدریج شكل مربع را به دایره و برعكس تبدیل می كرد. به این ترتیب طرح مربعی شكل دیوارهایی آنها قرار مییج نرم می شدند و به یك دایره تبدیل می شدند. از طرفی هم تا پیش از آن گنبدها فقط روی دیوارها سوار می شدند و همه وزن گنبدها را دیوارها تحمل می كردند. به همین خاطر دیوارها ضخیم و سنگین بودند تا بتوانند وزن بیشتری را تحمل كنند.

اما استفاده از ستون های بزرگ در ایاصوفیه باعث شد مقدار زیادی از وزن گنبد را ستون ها تحمل كنند و در نتیجه دیوارها توانستند به آن ضخامت و سنگینی قدیم نباشند و حتی بشود قسمت زیادی از آنها را خالی كرد و پنجره هایی بزرگ در آنها كار گذاشت. به همین خاطر هم به این دیوارها كه وزن سقف ساختمان را تحمل نمی كردند، دیوارهای پنجره ای می گفتند.
این كه ایاصوفیه فقط در طول ۵ سال ساخته شد نشان می دهد كه امپراتور آن زمان به ساخت آن خیلی اهمیت می داده است. مدارك به جا مانده نشان می دهد كه امپراتور وقت این موفقیت را با موفقیت سالومون، سازنده معبدی در بیت المقدس، مقایسه كرده است و به او گفته: «سالومون، من از تو پیشی گرفتم!»