معماری مسجد و مدرسه سپهسالار
مسجد و مدرسه سپهسالار؛ تلفیقی از هنر و مذهب
بانیان این بنای بزرگ و نیز سازندگان ساختمان مجلس شورای ملی، «حاج میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی»، صدراعظم دوره ناصرالدین شاه قاجار و برادرش «مشیرالدوله» بودند. که ساخت این بنا در دو سال پایانی عمر میرزا حسین خان سپهسالار آغاز شد و هزینه آن نیز از محل عواید شخصی وی تامین می شد. ولی تکمیل مجموعه پس از مرگ وی توسط برادرش یحییخان مشیرالدوله صورت گرفت.
میرزا حسینخان سپهسالار سالها سفیر ایران مقیم در استانبول بود. برای همین زمانی که به ایران بازگشت با نگاهی به مساجد ترکیه شروع به ساخت این مسجد کرد. شاید این نزدیکترین تلفیق میان معماری ایرانی و معماری مساجد استانبول باشد.
«حاج ابوالحسن معمار» و «استاد جعفرخان معمارباشی کاشانی» به عنوان معماران اصلی مسجد و مدرسه به شمار می آیند.
مسجد سپهسالار گنبد ویژهای دارد؛ تعداد منارههای بیش از اندازه متداول آن که حدود 10 مناره است و گنبد دو گوش خوابیدهاش نشان از سبک معماری مساجد ترکیه دارد. اما با بهرهگیری از کاشی کاریها و مجموعه هنرهای معماری دوره قاجار نه تنها یکی از زیباترین مساجد بلکه یک مدرسه نیز هست.
طرح این بنا مهم از مسجد جامع اصفهان، مسجد ایاصوفیه استانبول و مدرسه چهارباغ اصفهان است، نمازخانه مسجد که به چهل ستون معروف است (اما 44 ستون دارد)، در شرق صحن قرار دارد؛ صحنی که دارای چهار باغچه، چهار خیابان و حوض بزرگی در میانه است که از آب جاری قنات تهران (که برای مدرسه، مسجد و عمارت بهارستان میآمد) سیراب میشد.
چهار ایوان مرتفع روبهروی هم قرار دارند که کوتاهترین آنها رو به قبله است و گنبدی دارد که با گنبد مساجد قدیمیتر از خود تفاوت میکند و معماری جدیدی را ارایه میدهد. چهار مناره بلند که پایههای هر یک تا کمر از سنگ است و به شیوه ظریفی حجاری شده، به همراه دو مناره دیگر در دو طرف جلوخان، در مجموعه شش مناره مسجد را تشکیل میدهند؛ از چهار مناره اولی، دو مناره به دو پهلوی ایوان متصل است و دو مناره دیگر روبهروی ایوان قرار دارد. تمامی منارهها از آجر ساخته شده و پوششی با کاشیکاری بسیار زیبا دارند.
مسجد و مدرسه سپهسالار؛ در گذر زمان
در حال حاضر در بخش بالای کتابخانه مسجد، یک نمایشگاه دایمی از آثار قدیمی مانند مجموعه آثار «میرزا طاهر تنکابنی»، «مجموعه کتابهای سیدمحمدصادق طباطبایی» و بسیاری دیگر از مجموعههای تاریخی و باارزش وجود دارد.
قسمتی از دیوار مدرسه سپهسالار که متعلق به دبیرستان علمی قدیم بود در حال مرمت و بازسازی است. بخشهایی به بافت این مدرسه الحاق شده که به لحاظ معماری کارهای غلطی است. محل استقرار فرهنگستان اول زبان و ادب پارسی نیز در این مسجد بود، که در آن مکان امروز کتابخانه مسجد سپهسالار واقع شده است. از این رو خاطرات فرهنگستان اول را در این کتابخانه که در حال حاضر بازسازی شده، میتوان یافت.